Pomiary formaldehydu w pracy: rozcieńczona formalina, terminy, rejestry

Po audycie BHP w zakładzie, który odkaża pomieszczenia hodowlane formaliną rozcieńczoną pół na pół z wodą, wróciło do nas pytanie: czy przy takiej mieszance, i to w gospodarstwie rolnym, pomiary formaldehydu są w ogóle potrzebne? Na audycie nikt nie pokazał nam ani wyników pomiarów, ani rejestru czynników rakotwórczych, a samej formaliny nie było na zakładowej liście chemii.

Krótko: tak, są potrzebne. Wyjaśniam dlaczego, jak często trzeba mierzyć, kiedy wolno przestać i jakie dokumenty idą w parze z formaliną.

Czy rozcieńczona formalina nadal jest rakotwórcza?

Tak. Od 1 stycznia 2016 r. formaldehyd jest w Unii Europejskiej klasyfikowany jako substancja rakotwórcza kategorii 1B, czyli taka, o której zakłada się, że może wywoływać raka u ludzi (rozporządzenie Komisji (UE) nr 605/2014, z datą stosowania przesuniętą rozporządzeniem (UE) 2015/491). Mieszanina z taką substancją jest rakotwórcza, gdy zawiera jej co najmniej 0,1% (tabela 3.6.2 w załączniku I do rozporządzenia CLP, czyli unijnych przepisów o klasyfikacji i oznakowaniu chemikaliów).

Formalina w handlu to najczęściej roztwór od 30 do 50% formaldehydu w wodzie (dokumentacja formaldehydu CIOP-PIB). Po rozcieńczeniu pół na pół zostaje go od 15 do 25%, czyli co najmniej 150 razy więcej niż próg 0,1%. Dokładne stężenie Twojego środka znajdziesz w sekcji 3 karty charakterystyki.

Rozcieńczenie wodą zmniejsza stężenie w baniaku, ale formaldehyd w mieszance wciąż jest rakotwórczy. A rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 lipca 2024 r. o czynnikach rakotwórczych w pracy (§ 2 pkt 1 lit. a) obejmuje każdą mieszaninę, która spełnia kryteria rakotwórczej kategorii 1A lub 1B według CLP.

Dlaczego proporcja w baniaku nie zastępuje pomiaru formaldehydu

Proporcja na etykiecie mówi, czy masz do czynienia z czynnikiem rakotwórczym. Nie mówi natomiast, ile formaldehydu wdychają pracownicy przy odkażaniu. To mierzy laboratorium: pobiera próbki powietrza na stanowisku i porównuje wynik z NDS, czyli najwyższym dopuszczalnym stężeniem w powietrzu, ustalonym w przepisach dla tej substancji.

Pracodawca, który zatrudnia ludzi przy pracach z czynnikiem rakotwórczym, wykonuje pomiary tego czynnika (§ 4 ust. 1 rozporządzenia o czynnikach rakotwórczych). Zasady podaje rozporządzenie w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 949):

• pierwszy pomiar trzeba zrobić najpóźniej 30 dni od rozpoczęcia działalności (§ 3),
• pomiar czynników szkodliwych na stanowisku pracy robi laboratorium akredytowane, a dopiero gdy takiego brakuje, inne laboratorium spełniające warunki z § 15,
• wynik pomiaru decyduje, jak często mierzysz dalej (§ 6).

Jeżeli formalina jest w użyciu od lat, a pomiaru nie było nigdy, ten termin dawno minął. Zleć pomiar teraz.

Gospodarstwo rolne a pomiary czynników szkodliwych

Gospodarstwo rolne nie zwalnia z pomiarów. Obowiązek przeprowadzania na swój koszt badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia ma każdy pracodawca (art. 227 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy).

A pracodawcą jest każdy, kto zatrudnia pracowników, także osoba fizyczna (art. 3 Kodeksu pracy). Jeśli rolnik zatrudnia ludzi na umowę o pracę przy dezynfekcji formaliną, jest dla nich pracodawcą i ma te same obowiązki co hala produkcyjna w mieście. Ani Kodeks pracy, ani rozporządzenie o badaniach i pomiarach nie robią tu wyjątku dla rolnictwa.

Częstotliwość pomiarów czynników szkodliwych: co 3 czy co 6 miesięcy?

Dla czynników rakotwórczych przepisy są ostrzejsze niż dla pozostałych substancji chemicznych, które mierzy się raz w roku albo raz na dwa lata (§ 4). Przy formaldehydzie decyduje wynik ostatniego pomiaru (§ 6 ust. 1):

• co najmniej raz na 6 miesięcy, gdy stężenie wyszło powyżej 0,1 do 0,5 NDS, czyli powyżej jednej dziesiątej do połowy dopuszczalnej wartości,
• co najmniej raz na 3 miesiące, gdy wyszło powyżej 0,5 NDS, czyli powyżej połowy dopuszczalnej wartości.

Niezależnie od kalendarza pomiar powtarzasz po każdej zmianie, która mogła zmienić stężenie: nowe urządzenie, inna technologia odkażania, przebudowa pomieszczeń (§ 14). Wyniki przechowujesz 3 lata, a pracowników informujesz o nich od razu i tłumaczysz, co oznaczają (§ 17).

Każdy wynik trafia też do rejestru czynników szkodliwych dla zdrowia i do karty badań i pomiarów. Wzory obu dokumentów są w załącznikach do rozporządzenia, a przechowuje się je 40 lat od ostatniego wpisu (§ 18).

Kiedy możesz przestać mierzyć formaldehyd?

Możesz odstąpić od pomiarów, gdy dwa ostatnie pomiary, zrobione w odstępie co najmniej 6 miesięcy, nie przekroczyły 0,1 NDS (§ 7). To jedyna droga. Bez tych dwóch wyników nie ma podstawy, żeby z pomiarów zrezygnować.

Pomiary są więc także Twoim dowodem. Jeśli dwa kolejne wyjdą niskie, masz na piśmie, że stężenia nie przekraczają 0,1 NDS. Rejestry, coroczna informacja do 15 stycznia i zakaz pracy kobiet w ciąży przy formalinie zostają, bo dalej masz w zakładzie czynnik rakotwórczy.

Rejestr czynników rakotwórczych i co jeszcze idzie w parze z formaldehydem

Rejestr prac i rejestr pracowników narażonych

Pracodawca prowadzi rejestr prac z czynnikami rakotwórczymi (§ 6 ust. 1 rozporządzenia o czynnikach rakotwórczych): jakie prace i procesy, z jakimi substancjami, na jakich stanowiskach i jakie środki ograniczają narażenie. W rejestrze podaje się też liczbę pracowników z podziałem na tych, którzy pracują w stężeniach do 0,1 NDS, i pozostałych, więc bez pomiaru nie da się go rzetelnie wypełnić.

Drugi jest rejestr pracowników narażonych: data wpisu, imię i nazwisko, stanowisko i PESEL (§ 7). Jeśli narażeni są wszyscy pracownicy produkcji, a tak było w zakładzie z naszego audytu, do rejestru trafia cała produkcja, a nie tylko osoba, która odkaża. Oba rejestry przechowuje się 40 lat po ustaniu narażenia (§ 8).

Informacja do sanepidu i inspekcji pracy do 15 stycznia

Dane z rejestru prac wysyłasz w formie informacji do państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego i do okręgowego inspektora pracy. Pierwszy raz niezwłocznie po rozpoczęciu działalności, a potem co roku do 15 stycznia za rok poprzedni (§ 6 ust. 2). Wzór informacji jest w załączniku nr 2 do rozporządzenia.

Wykaz prac wzbronionych kobietom w ciąży

Kobiety w ciąży i karmiące piersią nie mogą pracować w narażeniu na substancje rakotwórcze kategorii 1A, 1B i 2, niezależnie od ich stężenia w środowisku pracy (dział VII pkt 1 załącznika do rozporządzenia w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią). Nawet najniższy wynik pomiaru tego nie zmienia.

Pracownicę w ciąży zatrudnioną przy takiej pracy musisz przenieść do innej pracy, a jeśli to niemożliwe, zwolnić ją na czas niezbędny z obowiązku świadczenia pracy (art. 179 § 1 Kodeksu pracy). Pomyłce przy przydzielaniu pracy najprościej zapobiec spisanym w zakładzie wykazem prac wzbronionych kobietom w ciąży i karmiącym, z pracą przy formalinie wpisaną wprost.

Karty charakterystyki i skrócona karta na jedną stronę A4

Nie wolno używać substancji i mieszanin niebezpiecznych bez aktualnego spisu i kart charakterystyki (art. 221 § 2 Kodeksu pracy). Formalina musi więc być na zakładowej liście chemii, a karta od producenta lub dostawcy musi być aktualna, a nie sprzed dwudziestu lat. Pracownicy mają prawo do informacji z tych kart (art. 35 rozporządzenia REACH, czyli unijnych przepisów o rejestracji i bezpiecznym stosowaniu chemikaliów), dlatego przy stanowisku dobrze sprawdza się skrócona karta: jedna strona A4 na jeden środek, z zagrożeniami, środkami ochrony i pierwszą pomocą.

Rejestry, wykazy i dokumenty o substancjach chemicznych to też jeden z punktów corocznej analizy BHP w Twojej firmie. A o tym, co sprawdza inspektor w dokumentach, piszemy we wpisie Jak wygląda kontrola PIP?

Najczęstsze pytania o pomiary formaldehydu

Jeśli używasz formaliny do dezynfekcji i nie masz jeszcze pomiarów ani rejestrów, nie czekaj na kontrolę. Przygotowujemy rejestry czynników szkodliwych na podstawie Twoich stanowisk i wyników pomiarów. Napisz albo zadzwoń, a podpowiem, od czego zacząć :-)